Cây thuốc Sức khỏe nhà nông

Bán Hạ

Bán hạ là vị thuốc trừ đàm rất mạnh, được sử dụng trong nhiều trường hợp có đàm khác nhau trong Đông Y, song Bán hạ cũng thuộc nhóm thuốc độc bảng B khi sử dụng phải cần lưu ý nhiều điểm.

Cây Bán hạ

1.Tên gọi: Bán hạ roi, Củ chóc mo dài, Thủy ngọc, Địa văn, Thủ điền, Thị cô (Biệt Lục), Dương nhãn bán hạ (Tân Tu Bản Thảo), Lão nha nhãn, Thiên lạc tinh, Dả vu đầu, (Trung Quốc Dược Học Đại Từ Điển), Tam bộ khiêu (Hồ Nam Dã Sinh Thực Vật), , Địa chu bán hạ, Địa lôi công (Trung Dược Chí).

2. Tên khoa học: Typhonium flagelliforme (Lodd.) Blume – Arum flagelliforme Roxb. Họ: Araceae (Ráy)

3. Mô tả:

Củ dạng hình cầu và có đường kính từ 1 đến 2 cm và có rễ hình sợi . Lá có 2 đến 5 mảnh, đôi khi 1 mảnh. Cuống lá dài 15-20 cm và có vỏ ở gốc. Chồi có đường kính 3 ~ 5 mm trong vỏ, phía trên vỏ hoặc ở gốc cuống lá (chóp cuống lá). Chồi nảy mầm trên cây mẹ.

Cụm hoa dài từ 25 đến 30 (~ 35) cm và dài hơn cuống lá. Hoa có màu xanh lục hoặc trắng lục, ống hẹp và hình trụ, dài 1,5 ~ 2 cm, đỉnh có hình tròn, màu xanh lá cây, đôi khi có màu xanh tím, dài 4-5 cm, rộng 1,5 cm, cùn hoặc sắc. Cụm hoa hình thoi: Cụm hoa cái dài 2 cm, hoa đực dài 5 đến 7 mm, khoảng cách 3 mm. Các phần phụ có màu xanh tím và tím, dài 6 đến 10 cm, dựng đứng, đôi khi có hình chữ “S”. Đỉnh hình bầu dục, màu vàng-xanh, đỉnh làm cho phong cách riêng biệt. Thời gian ra hoa là từ tháng 5 đến tháng 7 và quả chín vào tháng 8.

4. Phân bố và thu hái

Cây bán hạ ở Việt Nam mọc hoang ở khắp những nơi đất ẩm ở nước ta từ Nam chí Bắc. Còn mọc ở Ấn độ. Trung Quốc, Nhật Bản.

Thu hoạch vào mùa hè, chọn củ đào về rửa sạch đất cắt bỏ vỏ ngoài (màu vàng tro) và rễ tơ phơi khô.

5. Bào chế và bảo quản

Mục đích: Giảm độc, chống ngứa.

Bào chế các loại Bán hạ cơ bản:

  • Bào chế Pháp Bán hạ: Lấy Bán hạ sạch ngâm nước chừng 10 ngày cho đến khi bột trắng nổi lên thì vớt ra, rồi ngâm tiếp với Bạch phàn (cứ 50kg Bán hạ cho 1kg Bạch phàn). Ngâm 1 ngày rồi lại thay nước, đến khi nhấm vào miệng không còn cảm giác tê cay thì vớt ra, phơi trong râm (tránh nắng). Ngoài ra còn có cách khác là gĩa dập Cam thảo hòa với nước vôi, lắng gạn bỏ cặn rồi để Bán hạ vào ngâm. Quấy trộn hàng ngày đến khi màu vàng thấm đều vào bên trong vớt ra phơi trong râm đến khô (Cứ 50kg Bán hạ thì dùng 8kg Cam thảo và 10kg vôi cục) (Dược Tài Học).
  • Bào chế Khương Bán hạ: Bán hạ đã được bào chế theo pháp Bán hạ như trên, đến khi vị thuốc không còn tê cay thì xắt lát Gừng sống rồi cho Bạch phàn và Bán hạ vào đun cho thấm. Lấy ra phơi qua cho ráo nước, cắt thành từng miếng phơi khô (Cứ 50kg Bán hạ thì dùng 12,5 kg Gừng sống 6,5kg Bạch phàn) (Dược Tài Học).
  • Bào chế Thanh Bán hạ: Lấy Bán hạ đã biến chế theo Pháp bán hạ như trên, đến khi vị thuốc không còn tê cay, thêm Bạch phàn và nước đun kỹ, lấy ra phơi qua cho ráo nước ủ ấm rồi xắt thành phiến, lại phơi trong râm mát (Cứ 50kg Bán hạ thì dùng 6,5kg Bạch phàn) (Dược Tài Học).
  • Bào chế Bán hạ khúc: Dùng Bán hạ sống đồ vào nồi nước, dùng một chút phèn chua đun sôi ngâm 1 đêm,hôm sau lại đun nước khác để thay nước cũ đi, làm 7 ngày 7 đêm như vậy, rồi phơi khô, tán bột. Dùng nước Gừng hòa với hồ làm thành Bánh sao vàng (Trung Dược Đại Từ Điển).
Củ Bán hạ

Bào chế theo kinh nghiệm Việt Nam:

  • Nấu 1kg củ Chóc với 100g cam thảo và 100g Bồ kết, đổ ngập nước cho đến khi cạn hết nước. Bẻ củ ra thấy ruột trong đều là được (Nếu còn thấy đốm trắng nấu lại bằng nước sôi)
  • Rửa sạch, ngâm nước 2-3 ngày, hằng ngày thay nước và rửa sạch. Đem ngâm nước phèn và nước gừng trong 24h (cứ 1kg Củ chóc dùng 300g gừng tươi giã nhỏ và 50g phèn đổ ngập nước). Rửa sạch rồi đồ lên (không đậy kín để hơi bay ra). Tẩm nước gừng một đêm (cứ 1kg Chóc dùng 150g gừng tươi giã nhỏ với 50ml nước rồi vắt lấy nước). Sao vàng.

Bảo quản: Cứ một tháng lại phơi sấy lại để chống mối mọt, nếu phải sấy diêm sinh thì không sấy lâu. Bào chế rồi thì đựng lọ kín.

6. Thành phần hóa học

15 hợp chất được phân lập từ Pinellia ternata, cụ thể là chrysophanol , axit succinic , axit n-hexadecanoic-1-glyceride, 3-O- (6′-O-palmitoyl-β-D-glucopyranosyl) Cardamom-5-ene, p-dihydroxyphenol, hydroxymethylfurfural , o-dihydroxyphenol và-sitosterol, carotene

7. Tác dụng dược lý

Chức năng hô hấp 

1. Chống ho: Các alcaloid trong Pinellia có thể ức chế tác dụng ho của trung tâm ho. Pinellia , Pinellia và Pinellia phương pháp sắc tiêm tĩnh mạch vào trong khoang ngực của một ho mèo hoặc kích thích điện iốt thanh quản thần kinh gây ra có tác dụng chống ho đáng kể, ho 0.6g / kg có thể được gần gũi Vì 1mg / kg. 

2. Tiêm thuốc vào màng bụng của thuốc giảm đau Pinellia có thể ức chế đáng kể sự bài tiết của pilocarpin trên nước bọt. Các chiết xuất ethanol từ Pinellia ternata và Pinellia ternata được tiêm vào chuột cho chuột. Chiết xuất ethanol của Pinellia ternata được xác định bằng phương pháp đỏ phenol có tác dụng đờm nhất định, nhưng không thấy hiệu quả rõ rệt nào ở Pinellia ternata. Zou Jilong và các nghiên cứu khác đã chỉ ra rằng thời gian lưu trữ ở Pinellia càng lâu thì tác dụng của đờm càng mạnh. 

Chức năng hệ thống tiêu hóa 

1. gây nôn: hệ thống Pinellia có thể kích hoạt dây thần kinh phế vị ra khỏi hoạt động và có tác dụng gây nôn, sự ra đời của Pinellia có thể “viêm họng” và “nhổ”. Pinellia có thể kéo dài thời gian ủ bệnh nôn ra đờm do đồng sunfat hoặc nôn, và có thể đối kháng với tình trạng nôn dưới da khi tiêm chlorpyrifos hydrochloride. Tác dụng này không bị ảnh hưởng bởi Chuanwu. 

2, Tác dụng chống loét: Dung dịch cồn giải độc Pinellia có thể làm giảm bài tiết dịch dạ dày, giảm axit không có axit và tổng axit, ức chế hoạt động của pepsin, bảo vệ niêm mạc dạ dày, thúc đẩy sửa chữa niêm mạc dạ dày, chống loét dạ dày Vai trò của loét indomethacin và loét căng thẳng. 

3, tác động lên gan và túi mật: Pinellia có thể thúc đẩy bài tiết mật ở thỏ, có thể làm tăng corticosterone máu ở chuột, tăng cường cảm ứng corticosterone trên gan tyrosine aminotransferase, tăng hoạt động của tyrosine aminotransferase trong gan . 

Hệ tuần hoàn 

1. Tác dụng chống loạn nhịp tim: tiêm truyền tĩnh mạch Pinellia cho chó, nhịp sớm thất do strontium clorua có thể nhanh chóng biến mất và không tái phát, tỷ lệ hiệu quả là 97%. Nhịp tim nhanh thất do adrenaline gây ra có thể nhanh chóng chuyển thành nhịp xoang, và tỷ lệ hiệu quả là 96%. 

2 Tác dụng chống đông máu: Pinellia làm giảm đáng kể vai trò của triglyceride và lipoprotein mật độ thấp, có thể làm giảm độ nhớt của máu toàn phần, ức chế sự tích tụ của các tế bào hồng cầu và cải thiện khả năng của các tế bào hồng cầu biến dạng. Protein Pinellia là protein duy nhất được biết là chỉ có tác dụng với thảo dược với mannitol nhưng không có glucose. Nó có hoạt tính đông máu đặc hiệu với các tế bào hồng cầu của thỏ, và nồng độ thấp tới 12 μg / mL. Ngoài ra, protein Pinellia cũng có tác dụng ngưng kết trên các tế bào hồng cầu của cừu, chó, mèo, chuột lang, chuột, chuột và chim bồ câu, nhưng không có tác dụng ngưng kết trên các tế bào hồng cầu của người, khỉ, lợn, gà, vịt và khỉ đầu chó. Có ý kiến ​​cho rằng sự ngưng kết tế bào của Pinellia sinensis không chỉ có tính đặc hiệu của loài động vật mà còn cả tính đặc hiệu của loại tế bào. 

Tác dụng chống khối u

Trên lâm sàng, Pinellia đã được báo cáo là có tác dụng tốt trong điều trị ung thư thực quản, ung thư dạ dày , ung thư lưỡi , ung thư da và ung thư hạch ác tính . Chiết xuất Pinellia ternata có tác dụng ức chế nhất định đối với tế bào HeLa, khối u thí nghiệm chuột 180, khối u rắn HCA (ung thư gan) và U14 (ung thư cổ tử cung biểu mô được cấy ghép ở chuột). Tổng số alcaloid của Pinellia ternata đã ức chế các tế bào ung thư bạch cầu tủy mãn tính (K562), có thể làm hỏng hình thái của các tế bào K562 trong sự đình chỉ và ức chế sự tăng sinh của chúng. Các polysacarit được chiết xuất từ ​​Pinellia ternata có hoạt tính kích hoạt hệ thống lưới nội mô mạnh, có thể tăng cường chức năng thực bào và bài tiết của hệ thống lưới nội mô và ức chế sự hình thành khối u và tăng sinh. Thành phần Pinellia ternata polysacarit được chiết xuất từ ​​metanol có khả năng tạo bạch cầu đa nhân, và người ta suy đoán rằng Pinellia có thể là một phản ứng tế bào gây ra sự phá hủy khối u bằng cách kích hoạt bạch cầu đa nhân. Qin Zhifeng và các loại thuốc truyền thống khác của Trung Quốc Jinlongshe uống và tiêm Shenmai trong điều trị 35 bệnh nhân ung thư dạ dày tiến triển, kết quả của việc áp dụng phương pháp điều trị y học cổ truyền Trung Quốc, sức mạnh vật lý và hoạt động của tế bào giết người tự nhiên (NK) đã tăng lên đáng kể, hai nhóm dấu hiệu khối u kháng nguyên carcinoembryonic. C (CEA) và kháng nguyên ung thư đường tiêu hóa (CA199) cũng giảm đến một mức độ nào đó so với trước khi điều trị.

Tác dụng chống thai 

Pinellia Rhizoma protein được coi là một chống mang thai thành phần hoạt chất hoặc một trong các thành phần hoạt tính. Những con chuột mang thai 7 ngày được tiêm dưới da với 250 g protein Pinellia, 50% số chuột bị hủy bỏ và không có con chuột nào chết. Pinellin 30mg / kg ở chuột có hành động chống mang thai đáng kể, tỷ lệ chống mang thai lên tới 100%, 24 giờ hành chính, trên plasma có thể nhìn thấy hàm lượng progesterone giảm, mỏng nội mạc tử cung, hư hỏng phôi. Tiêm trực tiếp Pinellia sinensis vào sừng tử cung có thể tạo ra cấy phôi nang chống thỏ đáng kể, tiêm 500μg và tỷ lệ chống cấy đạt 100%. Ghi nhãn protein Pinellia với peroxidase cải ngựa chỉ ra rằng protein liên kết với màng tế bào biểu mô của tuyến nội mạc tử cung. Protein Pinellia có thể liên kết với man Nam và tác dụng chống cấy ghép của nó có thể là do sự gắn kết của protein với một số cấu trúc đường trên màng tế bào của mẹ và / hoặc con gái, làm thay đổi hoạt động sinh học của màng tế bào. 

Tác dụng an thần và thôi miên Việc sử dụng 75% chiết xuất ethanol vào mùa hè cho chuột có thể kéo dài đáng kể thời gian ủ của chuột để kích thích phản ứng ruột thừa và giảm số lượng phản ứng quằn quại ở chuột do axit axetic gây ra. Trong thí nghiệm về tác dụng của hoạt động tự trị của chuột và tác dụng của pentobarbital natri đối với tác dụng thôi miên của Pinellia ternata, có một sự khác biệt đáng kể giữa nhóm thử nghiệm và nhóm đối chứng (P <0,01). Ức chế trypsin Chất ức chế trypsin của Pinellia chỉ ức chế quá trình thủy phân amide, ester, hemoglobin và casein bằng trypsin, và không ức chế quá trình thủy phân các chất tương ứng bằng chymotrypsin, làm dịu kallikrein, subtilase và papain. Tỷ lệ ức chế của chất ức chế với porcine trypsin thủy phân amide, ester, hemoglobin và casein lần lượt là 1: 0,71, 1: 0,88, 1: 0,71 và 1: 0,71. Từ phạm vi kích thước phân tử hóa học, các chất ức chế trypsin Pinellia nên là chất ức chế phân tử. Ức chế bài tiết tuyến Tiêm Pinellia ternata trong màng bụng ức chế đáng kể sự tiết nước bọt do pilocarpin gây ra. Nó cũng được báo cáo rằng dịch tiết nước bọt tăng trước và sau đó giảm sau khi uống. 

Tác dụng phụ độc hại 

Các nghiên cứu dược lý hiện đại đã chỉ ra rằng: trong khoảng liều lâm sàng chung, Pinellia với Ngô Xuyên Wu, Aconitum hoặc monkshood sẽ không tăng hoặc giảm tác dụng độc hại, nhưng cần phải ứng dụng lâm sàng cẩn thận, để tránh những phản ứng bất lợi. Pinellia là chất độc thần kinh, và thành phần hòa tan trong nước của nó bị kết tủa trong chất sau khi thêm chì acetate. Nó chứa các chất gây co thắt cơ xương ở ếch và chuột và phân tán ở ếch. Dịch lọc chứa ếch độc trung tâm và mũi tên. Một chất làm thư giãn cơ xương. Nó bị đầu độc bởi việc lạm dụng một lượng nhỏ Pinellia vào mùa hè, do đó, nó được quản lý bởi thuốc Trung Quốc độc hại vào giữa mùa hè, và nó cần được sử dụng sau khi được chế biến. Ngoài ra, Pinellia có kích ứng tại chỗ mạnh, độc tính trên thận, độc tính phôi thai và tác dụng gây quái thai. 

Hiệu ứng khác 

1. Thúc đẩy sự phân chia tế bào: Tác dụng giảm thiểu của protein Pinellia cũng đặc trưng cho các loài động vật. Nó thúc đẩy sự biến đổi tế bào lympho máu ngoại biên của thỏ, nhưng không thúc đẩy sự phân chia tế bào lympho máu ngoại biên. 

2. Tác dụng hạ huyết áp: Chiết xuất Pinellia trên tim ếch bị cô lập và ức chế tim thỏ. Nó có tác dụng hạ huyết áp ngắn hạn đối với chó, mèo và thỏ và được dung nạp nhanh chóng. Chức năng vỏ thượng thận của chuột bị kích thích nhẹ khi thuốc sắc được tiêm tĩnh mạch. Nếu dùng liên tục, nó có thể gây ức chế chức năng

Bán hạ chế

8. Bán hạ trong học cổ truyền

Khí vị: Vị cay hơi đắng khí ôn có độc, tính chìm mà giáng xuống, thuộc loại âm dược

Quy kinh: Túc Thái âm Tỳ, Túc Dương minh Vị, Túc Thiếu dương Đởm, Thủ Thiếu âm Phế

Công năng:  táo thấp hóa đàm, giáng nghịch cầm nôn (chỉ ẩu), tiêu bỉ tán kết.

Chủ trị: thấp đàm, hàn đàm thượng xung gây động phong, đàm trọc hung tý, hàn ẩm ẩu thổ, vị hư ẩu thổ, vị nhiệt ẩu thổ, nhâm thần ẩu thổ (nôn thai nghén), chứng kết hung, mai bạch khí (chứng đau đầu tức ngực, chứng như vướng ở họng lúc nuốt), chứng anh lựu đàm hạch, ung thư thũng độc.

“Chữa chứng ăn vào lại mửa ra ( phiên vị ), tiêu đờm lạnh ở bụng ruột, tan khí nghịch trừ nôn mửa, mở khí kết, phát ra tiếng nói. Chữa tả, liễm tâm hãn, là vị thuốc hay nhất để chữa các chứng đờm quyết đầu đau chóng mặt, chữa chứng vì hình vóc bị lạnh ẩn tà đọng lại làm cho phế bị tổn thương gây ra ho, tiêu được cả sưng ung anh lựu, khí hư da vàng. Lại chữa bệnh thương hàn nóng rét, ôn ngược vùng mỏ ác trường cứng, ruột sôi, đều có thể dùng.”

Hợp dụng:

  • Xạ can, Sài hồ làm sứ
  • Ghét Tạo giác
  • Sợ Hùng hoàng, Sinh khương, Tần giao, Quy giáp, Ô đầu
  • Kỵ Hải tảo thịt dê, Di đường
  • Phản Ô đầu
  • Dùng với Cẩm Liên thì trị đờm hỏa sắc đen, đờm đặc như – keo
  • Dùng với phương Phụ thì chữa hàn đờm xanh, thấp đờm trắng
  • Dùng với Nam tinh, Tạo giác thì chữa chứng đàm ẩm đau sườn
  • Dùng với Trần bì, Bạch truật thì chữa chứng thốt nhiên trúng phong sôi đờm

Kiêng kỵ: Phàm những chứng huyết, chứng đổ mồ hôi, chứng khát, chứng âm hư có đờm, có thai đều kiêng dùng. Chứng hư và người có thai nôn mửa thì nên đổi dùng Bán hạ khúc để tránh tổn huyết trụy thai.

Chú ý: 

  • Thanh Bán hạ: bớt táo cay chuyên hóa thấp đàm nên dùng cho bệnh nhân cơ thể hư nhược đàm nhiều, hoặc trẻ em thực tích đàm trệ, bệnh nhẹ.
  • Pháp Bán hạ: chuyên táo thấp hòa vị, dùng tốt cho bệnh nhân tỳ hư thấp trệ, tỳ vị bất hòa.
  • Trúc lịch Bán hạ: tính ôn táo giảm rất nhiều, dùng tốt cho chứng nôn do vị nhiệt hoặc do phế nhiệt do đàm vàng dính hoặc chứng hóa thấp kiện tỳ, tiêu thực chỉ tả, nên dùng trị chứng tỳ vị hư nhược thấp trở thực trệ.
  • Bán hạ khúc dùng trong trường hợp kiện vị tiêu thực.
  • Khương Bán hạ dùng trong trường hợp giáng nghịch, chỉ ẩu.

Liều lượng:  5 – 10g sắc uống hoặc cho vào thuốc hoàn, tán. Dùng ngoài lượng vừa đủ, nhưng cũng có học giả lúc cần dùng đến 60g. Thầy thuốc ôn bệnh Ngô Cúc Thông có câu: ” Chất lượng giáng nghịch, nhị lượng an miên”.

Cấp cứu trúng độc Bán hạ: Ngoài việc theo các nguyên tắc cấp cứu nhiễm độc thuốc, có thể dùng 1 – 2% tannic acid rửa bao tử, cho uống lòng trắng trứng gà, giấm loãng hoặc nước chè (trà) đậm. Cũng có thể dùng giấm loãng 30 – 60ml gia ít nước gừng uống hoặc ngậm nuốt từ từ. Cũng có thể dùng gừng tươi gia đường sắc uống. Kết hợp các phương pháp cấp cứu triệu chứng.

9. Ứng dụng lâm sàng

9.1.Ho có đàm do cảm nhiễm phong hàn:

Nhị trần thang (Hòa tễ cục phương): Chế Bán hạ, Phục linh, Trần bì đều 10g, Cam thảo 3g, sắc nước uống.

9.2.Rối loạn tiêu hóa (bụng đầy tức, sôi bụng, nôn tiêu chảy):

Bán hạ tả tâm thang (Thương hàn luận): Bán hạ chế 10g, Can khương 5g, Hoàng cầm 10g, Hoàng liên 3g, Đảng sâm 10g, Chích thảo 3g, Đại táo 3 quả sắc uống.

9.3.Đau đầu chóng mặt do phong đàm quấy rối:

Bán hạ bạch truật thiên ma thang: Bán hạ chế 8g; Bạch linh 12g; Bạch truật 12g; Thiên ma 8g; Quất hồng 8g; Cam thảo 4g

9.4. Trị đàm đình lưu lại làm ngực đầy tức, thở ngắn, uốn nôn, ăn không xuống hoặc mửa ra đàm:

Phục Linh Bán Hạ Thang (Hòa Tễ Cục phương):Bán hạ rửa 200g, Phục linh 120g. Tán bột. Mỗi lần dùng 16g, thêm gừng 7 lát, sắc với 1 ch n nước, còn 7 phân, uống nóng

9.5. Trị đau nhói ở ngực, chính giữa tim đè vào thấy đau, mạch Phù Hoạt:

Tiểu Hãm Hung Thang (Thương Hàn Luận): Bán hạ nửa cân, Hoàng liên 40g, Qua lâu 1 trái, 8 bát nước. Trước hết, sắc Qua lâu còn 3 bát, bỏ bã rồi bỏ hai vị kia vào, sắc còn 2 bát, chia làm 3 lần uống

(Nguồn: Dược liệu Việt Nam)


Liên quan bài

An toàn lao động: Người nông dân “hững hờ”

Nguyễn Hưng

10 tác dụng tuyệt vời của gạo lứt

Bạch Kim

Rau dền đỏ

Bạch Kim

Để lại một bình Luận